( 1 ) مىگفتند و احاديثى را همه كه شنيده بودند ، بيان مىكردند . با اين همه ، برخى از بزرگان اصحاب چون ابو بكر و عثمان و طلحه و زبير و سعد بن ابى وقّاص و عبد الرحمن بن عوف و ابو عبيدة بن جرّاح و سعيد بن زيد بن عمرو بن نفيل و ابىّ بن كعب و سعد بن عبادة و عبادة بن صامت و اسيد بن حضير و معاذ بن جبل و افراد ديگرى چون ايشان كمتر از جوانانى چون جابر بن عبد اللّه و ابو سعيد خدرىّ و ابو هريرة و عبد اللّه بن عمر بن خطّاب و عبد اللّه بن عمرو بن عاص و عبد اللّه بن عبّاس و رافع بن خديج و انس بن مالك و براء بن عازب و امثال ايشان حديث آورده‌اند و اينان جملگى از فقهاى اصحاب در شمار مىآمدند و با گروهى ديگر از جوانان همواره ملازم پيامبر ( ص ) بودند . برخى همچون عقبة بن عامر جهنىّ و زيد بن خالد جهنىّ و عمران بن حصين و نعمان بن بشير و معاويه بن ابو سفيان و سهل بن سعد ساعدىّ و عبد اللّه بن يزيد خطمىّ و مسلمة بن مخلّد زرقىّ و ربيعة بن كعب اسلمى و هند و اسماء دو پسر حارثة كه اسلمىّ بودند و خدمتگزار پيامبر ( ص ) شمرده مىشدند ، همواره ملازم آن حضرت بودند و غالب روايات نبوى از همين گروه و نظاير ايشان نقل شده است ، چه عمر طولانىتر داشتند و مردم نيز هنگامى كه بزرگان اصحاب در گذشته بودند به اين گروه نيازمندتر بودند . گروهى انبوه از اصحاب قبل از پيامبر ( ص ) و گروهى بعد از آن حضرت درگذشتند كه اگر چه عالم به حديث بودند به مناسبت كثرت اصحاب و بى نيازى مردم ، از ايشان حديثى نيامده است . محمد بن عمر [ واقدى ] گويد : در غزو تبوك كه آخرين غزو رسول خدا ( ص ) است ، سى هزار مرد مسلمان در التزام رسول خدا ( ص ) بودند و اين عده از كسانى نيستند كه مسلمان و مقيم سرزمينهاى خود بودند و در غزو تبوك حضور نداشتند و شمار اين گروه بيشتر از حاضران در غزو تبوك است و ما نام و نسب و چگونگى شركت آنان را در مغازى و سرايا و نام كسانى را كه در حيات رسول خدا ( ص ) به شهادت رسيده‌اند و يا بعد از رحلت ايشان شهيد شده‌اند گرد آورده‌ايم ، همچنين كسانى را كه به حضور پيامبر ( ص ) رسيده و سپس به سرزمينهاى خود بازگرديده‌اند ، و كسانى را كه نام و نسب و تاريخ مسلمان شدن ايشان روشن است و حديثى از آنان آمده است ، و كسانى را كه فقط از قول ايشان حديثى آمده است ، همه را گرد آورده‌ايم . از ايشان برخى پيش از رحلت پيامبر ( ص ) شهيد شده‌اند يا در گذشته‌اند و برخى پس از مرگ آن حضرت - و گروه دوم بيشترند . از اين گروه ، كسانى احاديثى را كه از پيامبر ( ص ) شنيده‌اند آورده‌اند و برخى هم به رأى خود در مسائلى فتوى